- हरिसुन्दर छुकां
भक्तपुर । भक्तपुर र ललितपुरको पहाडी सिमानामा अवस्थित काशी विश्वेश्वरनाथ मन्दिर परिसरमा ३०५ वर्ष पुरानो शिलालेख फेला परेको छ। अभिलेखमा विक्रम संवत् १७७८ उल्लेख छ। यससँगै पुस्तकमा उल्लेख भएर पनि फेला पार्न नसकिएको अर्को पुरानो शिलापत्र र मन्दिर परिसरका ऐतिहासिक प्रस्तर मूर्तिबारे समेत चासो बढेको छ।
भक्तपुरको दक्षिणपूर्वी र ललितपुरको उत्तरपूर्वी पहाडी सिमानामा पर्ने रिसाल डाँडास्थित ढिकस्पाखामा रहेको काशी विश्वेश्वरनाथ मन्दिर सूर्यविनायक नगरपालिका र महालक्ष्मी नगरपालिकाको सीमाक्षेत्रमा अवस्थित छ। हाल मन्दिर परिसरमा स्थापित शिलालेखको ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक महत्त्वबारे स्थलगत अध्ययन भइरहेको छ।
इतिहासविद् प्रा. डा. पुरुषोत्तमलोचन श्रेष्ठद्वारा लिखित ‘अनन्तलिङ्गेश्वर (एक सांस्कृतिक अध्ययन)’ पुस्तकको वि.सं. २०६४ मा प्रकाशित संस्करणको पृष्ठ ११४ मा यस मन्दिरसँग सम्बन्धित पुरानो शिलापत्रको प्रसङ्ग उल्लेख छ। पुस्तकमा उक्त शिलापत्रका अक्षर खिइएकाले पढ्न कठिन रहेको र सम्भवतः लिच्छवि लिपिमा रहेको चर्चा गरिएको छ। स्थानीयका अनुसार लामाटार वडा नं. ५ का एक व्यक्तिले उक्त शिलापत्र घरमा लगेको भनाइसमेत पुस्तकमा उल्लेख छ। लेखकले खोजी गर्दा पनि उक्त शिलापत्र फेला पार्न नसकेको जनाइएको छ।
अहिले मन्दिर परिसरमा रहेको विक्रम संवत् १७७८ को शिलालेख पुस्तकमा उल्लेखित त्यही शिलापत्र हो वा फरक अभिलेख हो भन्ने प्रश्न भने अझै अनुत्तरित छ। यस विषयमा थप अध्ययन र तुलनात्मक विश्लेषण आवश्यक देखिएको छ।
सोही पुस्तकमा काशी विश्वेश्वरसँग सम्बन्धित पगरी र जामा लगाएको, घुँडा टेकेर विन्तीभावमा रहेको भक्तको प्रस्तर सालिग (चित्र ७५-क) समेत उल्लेख छ। उक्त प्रस्तर सालिगको स्वरूप, पहिचान र धार्मिक–सांस्कृतिक महत्त्वबारे थप अध्ययन गर्न सके मन्दिरको इतिहाससँग जोडिएका थप तथ्य उजागर हुन सक्ने सम्भावना छ। यस क्षेत्रका पुराना इनारका कारण वन क्षेत्रलाई ‘ओपी वन’ भन्न थालिएको प्रसङ्गसमेत पुस्तकमा उल्लेख गरिएको छ।
मन्दिर तथा शिलालेखको स्थलगत अध्ययनमा इतिहास र संस्कृतिमा रुचि राख्ने लुभुका शिक्षक प्रकाश थापा, सिरूटार निवासी लेखक ईश्वर बुढाथोकी, ताथली निवासी सञ्चारकर्मी हरिसुन्दर छुकां र कटुञ्जे निवासी समाजशास्त्री सुरेश बखुन्छें सहभागी थिए।
अध्ययनका क्रममा अभिलेखमा उल्लेखित संवत् र प्रयोग भएको लिपिले केही महत्त्वपूर्ण ऐतिहासिक प्रश्नसमेत उठाएका छन्। अधिकांश मल्लकालीन अभिलेखमा नेपाल संवत् उल्लेख भएको पाइने भए पनि हाल प्राप्त शिलालेखमा विक्रम संवत् उल्लेख हुनुले यस क्षेत्रको तत्कालीन अभिलेखीय परम्पराको थप अध्ययन गर्नुपर्ने देखिएको छ।
यद्यपि भक्तपुर दरबार परिसरभित्र रहेको तलेजु मन्दिरको उत्तरपूर्वमा अवस्थित कलात्मक ढुङ्गेधारामा नेपाल संवत्, शक संवत् र विक्रम संवत् गरी तीनवटै संवत् उल्लेख भएको उदाहरण पनि छ। नेपालमा चन्द्रशमशेरको इख्तियारपछि नेपाल संवत्को सट्टा विक्रम संवत् सरकारी कामकाजमा प्रचलनमा आएको मानिँदै आएको सन्दर्भमा मल्लकालीन अभिलेखमै विक्रम संवत् उल्लेख हुनुले संवत्को प्रयोग र प्रचलनबारे थप अनुसन्धानको ढोका खोलेको छ। त्यस्तै, अधिकांश मल्लकालीन अभिलेख प्रचलित स्थानीय लिपि तथा नेपाल भाषामा पाइने गरेकोमा हाल प्राप्त अभिलेख देवनागरी लिपिमा हुनु पनि अध्ययनको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष हो। यसले अभिलेखको मिति, भाषा, लिपि र तत्कालीन सामाजिक–सांस्कृतिक परिवेशबीचको सम्बन्धबारे थप अध्ययन गर्नुपर्ने आवश्यकता देखाएको छ।
अध्ययन टोलीका सदस्य एवं समाजशास्त्री सुरेश बखुन्छेंले अभिलेखमा देखिएका यी भिन्नतालाई सामान्य रूपमा लिन नहुने बताएका छन्। उनले भने, “प्रायः मल्लकालीन अभिलेख नेपाल संवत्, स्थानीय लिपि र नेपाल भाषामा पाइने गरेकोमा यस अभिलेखमा विक्रम संवत् र देवनागरी लिपि देखिनु अध्ययनको महत्त्वपूर्ण विषय हो। यसलाई हल्का रूपमा लिएर निष्कर्षमा पुग्नु हुँदैन। प्रामाणिक तथ्य, इतिहास र तत्कालीन सामाजिक–सांस्कृतिक पक्षसँग दाँजेर बृहत् अध्ययन तथा छलफल गर्न आवश्यक छ।”
उनका अनुसार यस क्षेत्रमा पुस्तकमा उल्लेखित पुरानो शिलापत्र, हाल प्राप्त अभिलेख र भक्तको प्रस्तर सालिगबीचको ऐतिहासिक सम्बन्ध पहिल्याउन सके मन्दिरको इतिहासबारे नयाँ तथ्य पत्ता लाग्न सक्छन्। भक्तपुर र ललितपुरको सिमानामा रहेको यस मन्दिर परिसरमा भेटिएको अभिलेखले स्थानीय इतिहासका कैयौँ अनुत्तरित प्रश्नलाई पुनः सतहमा ल्याएको छ। ढुङ्गामा कुँदिएका अक्षरको सूक्ष्म अध्ययन, पुस्तकमा उल्लिखित विवरणसँगको तुलनात्मक विश्लेषण, प्रस्तर सालिग तथा अन्य मूर्तिको लक्षण अध्ययन र स्थानीय मौखिक इतिहासको खोज गर्न सके यस क्षेत्रको मल्लकालीन धार्मिक, सांस्कृतिक तथा सामाजिक जीवनका महत्त्वपूर्ण पाटाहरू उजागर हुन सक्छन्।
अध्ययन टोलीका सदस्यहरूका अनुसार अभिलेखको अध्ययन जारी छ र थप तथ्यहरू पत्ता लाग्ने अपेक्षा गरिएको छ। अहिले पुनः पहिचानमा आएको यो अभिलेख एउटा पुरानो लेखोट मात्र नभई समयसँगै ओझेलमा परेको इतिहासको खोजी गर्ने महत्त्वपूर्ण आधार बनेको छ। पुस्तकमा उल्लेख भएर पनि हराएको भनिएको शिलापत्रको वास्तविकता, हाल प्राप्त अभिलेखको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि र मन्दिर परिसरमा रहेका प्रस्तर मूर्तिको पहिचानले आगामी दिनमा यस क्षेत्रको इतिहासको नयाँ अध्याय खोल्न सक्ने सम्भावना छ।
भक्तपुर । दशौँ राष्ट्रिय खेलकुद प्रतियोगिताका लागि बागमती प्रदेशबाट भक्तपुरका ६ जना कराते खेलाडी छनोट भएका छन्।
बागमती प्रदेशस्तरीय छनोट प्रतियोगितामा उत्कृष्ट प्रदर्शन गर्दै भक्तपुरका खेलाडीहरूले विभिन्न तौल समूह तथा विधामा पदक हासिल गरेपछि राष्ट्रिय प्रतियोगिताका लागि छनोट भएका हुन्।
छनोट...
काठमाडौं । नेपाली कांग्रेसका सभापति गगनकुमार थापाले पार्टीको आधिकारिकतासम्बन्धी कानुनी लडाइँमा कुनै पनि प्रकारको आर्थिक लेनदेन वा अनुचित काम नगरेको स्पष्ट पारेका छन्। बिचौलिया इनम सापकोटाको सार्वजनिक अडियोमा आफ्नो नाम जोडिएको विषयमा भिडियो सन्देश जारी गर्दै थापाले आफू नैतिक...

समाचार
भक्तपुर–ललितपुरको सिमानामा ३०५ वर्ष पुरानो अभिलेख फेला
- हरिसुन्दर छुकां
भक्तपुर । भक्तपुर र ललितपुरको पहाडी सिमानामा अवस्थित काशी विश्वेश्वरनाथ मन्दिर परिसरमा ३०५ वर्ष पुरानो शिलालेख फेला परेको छ। अभिलेखमा विक्रम संवत् १७७८ उल्लेख छ। यससँगै पुस्तकमा उल्लेख भएर पनि फेला पार्न नसकिएको अर्को पुरानो शिलापत्र र मन्दिर परिसरका ऐतिहासिक प्रस्तर मूर्तिबारे समेत चासो बढेको छ।
भक्तपुरको दक्षिणपूर्वी र ललितपुरको उत्तरपूर्वी पहाडी सिमानामा पर्ने रिसाल डाँडास्थित ढिकस्पाखामा रहेको काशी विश्वेश्वरनाथ मन्दिर सूर्यविनायक नगरपालिका र महालक्ष्मी नगरपालिकाको सीमाक्षेत्रमा अवस्थित छ। हाल मन्दिर परिसरमा स्थापित शिलालेखको ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक महत्त्वबारे स्थलगत अध्ययन भइरहेको छ।
इतिहासविद् प्रा. डा. पुरुषोत्तमलोचन श्रेष्ठद्वारा लिखित ‘अनन्तलिङ्गेश्वर (एक सांस्कृतिक अध्ययन)’ पुस्तकको वि.सं. २०६४ मा प्रकाशित संस्करणको पृष्ठ ११४ मा यस मन्दिरसँग सम्बन्धित पुरानो शिलापत्रको प्रसङ्ग उल्लेख छ। पुस्तकमा उक्त शिलापत्रका अक्षर खिइएकाले पढ्न कठिन रहेको र सम्भवतः लिच्छवि लिपिमा रहेको चर्चा गरिएको छ। स्थानीयका अनुसार लामाटार वडा नं. ५ का एक व्यक्तिले उक्त शिलापत्र घरमा लगेको भनाइसमेत पुस्तकमा उल्लेख छ। लेखकले खोजी गर्दा पनि उक्त शिलापत्र फेला पार्न नसकेको जनाइएको छ।
अहिले मन्दिर परिसरमा रहेको विक्रम संवत् १७७८ को शिलालेख पुस्तकमा उल्लेखित त्यही शिलापत्र हो वा फरक अभिलेख हो भन्ने प्रश्न भने अझै अनुत्तरित छ। यस विषयमा थप अध्ययन र तुलनात्मक विश्लेषण आवश्यक देखिएको छ।
सोही पुस्तकमा काशी विश्वेश्वरसँग सम्बन्धित पगरी र जामा लगाएको, घुँडा टेकेर विन्तीभावमा रहेको भक्तको प्रस्तर सालिग (चित्र ७५-क) समेत उल्लेख छ। उक्त प्रस्तर सालिगको स्वरूप, पहिचान र धार्मिक–सांस्कृतिक महत्त्वबारे थप अध्ययन गर्न सके मन्दिरको इतिहाससँग जोडिएका थप तथ्य उजागर हुन सक्ने सम्भावना छ। यस क्षेत्रका पुराना इनारका कारण वन क्षेत्रलाई ‘ओपी वन’ भन्न थालिएको प्रसङ्गसमेत पुस्तकमा उल्लेख गरिएको छ।
मन्दिर तथा शिलालेखको स्थलगत अध्ययनमा इतिहास र संस्कृतिमा रुचि राख्ने लुभुका शिक्षक प्रकाश थापा, सिरूटार निवासी लेखक ईश्वर बुढाथोकी, ताथली निवासी सञ्चारकर्मी हरिसुन्दर छुकां र कटुञ्जे निवासी समाजशास्त्री सुरेश बखुन्छें सहभागी थिए।
अध्ययनका क्रममा अभिलेखमा उल्लेखित संवत् र प्रयोग भएको लिपिले केही महत्त्वपूर्ण ऐतिहासिक प्रश्नसमेत उठाएका छन्। अधिकांश मल्लकालीन अभिलेखमा नेपाल संवत् उल्लेख भएको पाइने भए पनि हाल प्राप्त शिलालेखमा विक्रम संवत् उल्लेख हुनुले यस क्षेत्रको तत्कालीन अभिलेखीय परम्पराको थप अध्ययन गर्नुपर्ने देखिएको छ।
यद्यपि भक्तपुर दरबार परिसरभित्र रहेको तलेजु मन्दिरको उत्तरपूर्वमा अवस्थित कलात्मक ढुङ्गेधारामा नेपाल संवत्, शक संवत् र विक्रम संवत् गरी तीनवटै संवत् उल्लेख भएको उदाहरण पनि छ। नेपालमा चन्द्रशमशेरको इख्तियारपछि नेपाल संवत्को सट्टा विक्रम संवत् सरकारी कामकाजमा प्रचलनमा आएको मानिँदै आएको सन्दर्भमा मल्लकालीन अभिलेखमै विक्रम संवत् उल्लेख हुनुले संवत्को प्रयोग र प्रचलनबारे थप अनुसन्धानको ढोका खोलेको छ। त्यस्तै, अधिकांश मल्लकालीन अभिलेख प्रचलित स्थानीय लिपि तथा नेपाल भाषामा पाइने गरेकोमा हाल प्राप्त अभिलेख देवनागरी लिपिमा हुनु पनि अध्ययनको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष हो। यसले अभिलेखको मिति, भाषा, लिपि र तत्कालीन सामाजिक–सांस्कृतिक परिवेशबीचको सम्बन्धबारे थप अध्ययन गर्नुपर्ने आवश्यकता देखाएको छ।
अध्ययन टोलीका सदस्य एवं समाजशास्त्री सुरेश बखुन्छेंले अभिलेखमा देखिएका यी भिन्नतालाई सामान्य रूपमा लिन नहुने बताएका छन्। उनले भने, “प्रायः मल्लकालीन अभिलेख नेपाल संवत्, स्थानीय लिपि र नेपाल भाषामा पाइने गरेकोमा यस अभिलेखमा विक्रम संवत् र देवनागरी लिपि देखिनु अध्ययनको महत्त्वपूर्ण विषय हो। यसलाई हल्का रूपमा लिएर निष्कर्षमा पुग्नु हुँदैन। प्रामाणिक तथ्य, इतिहास र तत्कालीन सामाजिक–सांस्कृतिक पक्षसँग दाँजेर बृहत् अध्ययन तथा छलफल गर्न आवश्यक छ।”
उनका अनुसार यस क्षेत्रमा पुस्तकमा उल्लेखित पुरानो शिलापत्र, हाल प्राप्त अभिलेख र भक्तको प्रस्तर सालिगबीचको ऐतिहासिक सम्बन्ध पहिल्याउन सके मन्दिरको इतिहासबारे नयाँ तथ्य पत्ता लाग्न सक्छन्। भक्तपुर र ललितपुरको सिमानामा रहेको यस मन्दिर परिसरमा भेटिएको अभिलेखले स्थानीय इतिहासका कैयौँ अनुत्तरित प्रश्नलाई पुनः सतहमा ल्याएको छ। ढुङ्गामा कुँदिएका अक्षरको सूक्ष्म अध्ययन, पुस्तकमा उल्लिखित विवरणसँगको तुलनात्मक विश्लेषण, प्रस्तर सालिग तथा अन्य मूर्तिको लक्षण अध्ययन र स्थानीय मौखिक इतिहासको खोज गर्न सके यस क्षेत्रको मल्लकालीन धार्मिक, सांस्कृतिक तथा सामाजिक जीवनका महत्त्वपूर्ण पाटाहरू उजागर हुन सक्छन्।
अध्ययन टोलीका सदस्यहरूका अनुसार अभिलेखको अध्ययन जारी छ र थप तथ्यहरू पत्ता लाग्ने अपेक्षा गरिएको छ। अहिले पुनः पहिचानमा आएको यो अभिलेख एउटा पुरानो लेखोट मात्र नभई समयसँगै ओझेलमा परेको इतिहासको खोजी गर्ने महत्त्वपूर्ण आधार बनेको छ। पुस्तकमा उल्लेख भएर पनि हराएको भनिएको शिलापत्रको वास्तविकता, हाल प्राप्त अभिलेखको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि र मन्दिर परिसरमा रहेका प्रस्तर मूर्तिको पहिचानले आगामी दिनमा यस क्षेत्रको इतिहासको नयाँ अध्याय खोल्न सक्ने सम्भावना छ।
भक्तपुर जिल्ला अदालत इकाई बारको ३४औँ वार्षिक साधारण सभा सम्पन्न
भक्तपुर । भक्तपुर जिल्ला अदालत इकाई बार एसोसिएसनको ३४औँ वार्षिक साधारण सभा सम्पन्न भएको छ। नेपाल बार एसोसिएसनका अध्यक्ष वरिष्ठ अधिवक्ता प्रा.डा. विजयप्रसाद मिश्रको...
पाँच दशकपछि चाँगुनारायणमा फेरि गुञ्जियो खिँ र दाफा भजन
साढे १० महिनाको प्रशिक्षणपछि १९ जना नयाँ बाजा वादक तयार, लोपोन्मुख सांस्कृतिक परम्परालाई पुस्तान्तरण गर्ने प्रयास
हरिसुन्दर छुकां
भक्तपुर ।
चन्द्रभ रानी भ अ अनी अ अव...

स्याउले सिप्तिङ सामुदायिक घरबास बन्दैछ मौलिक पहिचान, गाउँमै रोजगारी र संस्कृतिको...
धनकुटा । पूर्वी पहाडको शान्त वातावरण, हरियालीले ढाकिएका डाँडाकाँडा र मौलिक संस्कृतिको मिठास—धनकुटाको स्याउलेमा यी तीनै पक्षको सुन्दर संगम भेटिन्छ । धनकुटा नगरपालिका–३ स्थित...
राजनीतिक किचलोले हरिवनमा नगरसभा रोकियो, सर्लाहीका १९ स्थानीय तहले समयमै ल्याए...
सर्लाही — देशभरमै सबैभन्दा धेरै २० वटा स्थानीय तह रहेको सर्लाही जिल्लामा हरिवन नगरपालिकाबाहेक अन्य १९ स्थानीय तहले आगामी आर्थिक वर्ष २०८३/८४ का लागि नीति,...
भक्तपुर जिल्ला अदालत इकाई बारको ३४औँ वार्षिक साधारण सभा सम्पन्न
भक्तपुर । भक्तपुर जिल्ला अदालत इकाई बार एसोसिएसनको ३४औँ वार्षिक साधारण सभा सम्पन्न भएको छ। नेपाल बार एसोसिएसनका अध्यक्ष वरिष्ठ अधिवक्ता प्रा.डा. विजयप्रसाद मिश्रको...
गोरखा दरबारको अखण्ड धुनी : गुरु गोरखनाथको प्रसाद रोटसँग जोडिएको शताब्दीयौँ...
गोरखा । ऐतिहासिक गोरखा दरबार परिसरमा रहेको सिद्ध महायोगी गुरु गोरखनाथको रोट पकाउने अखण्ड धुनी धार्मिक आस्था, शाहवंशीय इतिहास र परम्परागत संस्कृतिको महत्त्वपूर्ण प्रतीकका...
लुम्बिनीमा मन्त्रालय पुनर्संरचना: अब मुख्यमन्त्री कार्यालयसहित ९ मन्त्रालय, सरकारको खर्च घटाउने...
बुटवल — लुम्बिनी प्रदेश सरकारले प्रशासनिक संरचनालाई थप चुस्त, प्रभावकारी र मितव्ययी बनाउने उद्देश्यसहित मन्त्रालयको संख्या घटाएको छ। मुख्यमन्त्री चेतनारायण आचार्यको अध्यक्षतामा बुधबार बसेको मन्त्रिपरिषद्...
दैलेखमा प्रचुर मात्रामा प्राकृतिक ग्यास फेला, एलपी ग्यास आयात विस्थापन हुने...
काठमाडौं । नेपालमा वार्षिक ५५ अर्ब रुपैयाँभन्दा बढीको पाँच लाख मेट्रिक टन खाना पकाउने एलपी ग्यास आयात भइरहेका बेला स्वदेशमै प्रचुर मात्रामा प्राकृतिक ग्यास...
सुदूरपश्चिमका भौतिकमन्त्री भाटले बहुवर्षीय ठेक्काको अवस्था अध्ययन गर्न समिति गठन गरे
धनगढी । सुदूरपश्चिम प्रदेशका नवनियुक्त भौतिक पूर्वाधार विकासमन्त्री ओमविक्रम भाट ‘सरल’ले मन्त्रालयअन्तर्गत सञ्चालित बहुवर्षीय ठेक्काको अवस्था अध्ययन गर्न समिति गठन गर्नुभएको छ।
सोमबार पदभार ग्रहण...
आरक्षण नेसनल स्कुलमा नेसनल प्याब्सन भक्तपुरको एकल गायन प्रतियोगिता सम्पन्न
भक्तपुर । नेसनल प्याब्सन भक्तपुरको आयोजनामा सञ्चालित अन्तरविद्यालय एकल गायन प्रतियोगिता–२०८३ चाँगुनारायण नगरपालिका–८ स्थित आरक्षण नेसनल स्कुलमा सम्पन्न भएको छ। नेसनल प्याब्सन भक्तपुरमा आबद्ध...

सन् २०२६ को गर्मी : युरोपमा बढ्दो तापक्रमले जलवायु संकटको नयाँ...
काठमाडौँ । सन् २०२६ को गर्मीयाम युरोपको जलवायु परिवर्तनको इतिहासमा असामान्य तापक्रमका कारण स्मरणीय बन्दै गएको छ। युरोप विश्वका अन्य महादेशको तुलनामा तीव्र गतिमा...
ब्रोड पिक हिमपहिरो : दुई जनाको शव फेला, खराब मौसमका कारण...
काठमाडौं — पाकिस्तानको काराकोरम हिमशृङ्खलामा अवस्थित विश्वको १२औँ अग्लो हिमाल ब्रोड पिक क्षेत्रमा गएको हिमपहिरोमा बेपत्ता भएका आरोहीहरूको खोज तथा उद्धार कार्य शुक्रबार खराब मौसमका...
दुई भुटानी राजबन्दी रिहाइको स्वागत, बाँकी २८ जनाको तत्काल रिहाइको माग
द हेग, नेदरल्याण्ड्स । भुटानमा राजनीतिक कैदीहरूको रिहाइका लागि विश्वव्यापी अभियान (जीसीआरपीपीबी) ले १८ वर्षभन्दा बढी समयदेखि भुटानको चामगाङ केन्द्रीय कारागारमा बन्दी जीवन बिताइरहेका...
















































