राजनीतिमा सबैभन्दा सजिलो काम के हो?
सत्ता परिवर्तन।
सबैभन्दा कठिन काम के हो?
आफ्नो संस्कार परिवर्तन।
नेपालको राजनीति आज यही दुई प्रश्नको बीचमा उभिएको छ। सरकार फेरिन्छन्, सत्ता समीकरण बदलिन्छन्, मन्त्रीका कुर्सीमा नयाँ अनुहार देखिन्छन्, राजनीतिक भाषणमा नयाँ शब्द थपिन्छन्। तर नागरिकले भोग्ने राज्य उही हुन्छ। सरकारी कार्यालयको ढोका उही, सेवा पाउने झन्झट उही, पहुँचवालाको प्रभाव उही, नियुक्तिमा भागबन्डाको गन्ध उही र नेताको जवाफदेहिताबाट उम्किने पुरानै कला उही।
त्यसैले जेनजी दिवस केवल सम्झिने दिन होइन, राजनीतिक ऐना हेर्ने दिन हो।
त्यो ऐनामा अनुहार नयाँ देखिएला, तर प्रश्न छ—चरित्र पनि नयाँ देखिन्छ कि देखिँदैन?
जेनजीले सडकमा प्रश्न सोध्यो, सत्ताले जवाफ दिन बाँकी छ
जेनजी पुस्ताको असन्तुष्टि कुनै एक दिनको आवेग थिएन। त्यो लामो समयदेखि जम्मा भइरहेको राजनीतिक वितृष्णाको अभिव्यक्ति थियो।
नयाँ पुस्ताले पुराना राजनीतिक भाषण सुनेर हुर्किएको छ। उसले लोकतन्त्रका उपलब्धि सुनेको छ। गणतन्त्रको महत्व सुनेको छ। समृद्धिको सपना सुनेको छ। विकासका नारा सुनेको छ।
तर उसले अर्को वास्तविकता पनि देखेको छ—रोजगारीको खोजीमा विदेशिने साथी, अवसरका लागि पहुँच खोज्नुपर्ने अवस्था, सार्वजनिक सेवामा ढिलासुस्ती, भ्रष्टाचारका अनेक कथा र राजनीतिक संरक्षणको आडमा शक्तिशालीहरू उम्किरहेको दृश्य।
त्यसैले उसले सोध्यो—यत्रो परिवर्तनपछि पनि हाम्रो जीवन किन उस्तै छ?
यो प्रश्नको जवाफ नाराले दिँदैन। भाषणले दिँदैन। सामाजिक सञ्जालको प्रचारले पनि दिँदैन।
जवाफ दिनुपर्ने ठाउँ सरकार हो। राजनीतिक दल हुन्। संसद् हो। राज्यका संस्थाहरू हुन्।
तर समस्या यहीँबाट सुरु हुन्छ।
सत्ता फेरियो, सत्ताको शैली फेरियो त?
नेपालमा सत्ता परिवर्तनलाई नै राजनीतिक उपलब्धि मान्ने पुरानो रोग छ।
एउटा सरकार जान्छ, अर्को आउँछ। नयाँ गठबन्धन बन्छ। केही दिन राजनीतिक उत्साह बढ्छ। नयाँ सरकारका प्राथमिकता सार्वजनिक हुन्छन्। मन्त्रीहरूले पत्रकार सम्मेलन गर्छन्। ‘अब नयाँ ढंगले काम गर्छौं’ भन्ने प्रतिबद्धता आउँछ।
तर केही समयपछि नागरिकले थाहा पाउँछ—कुर्सी नयाँ हो, कुर्सी चलाउने संस्कार पुरानै।
किन?
किनकि हाम्रो राजनीतिक समस्या केवल व्यक्तिको समस्या होइन। यो प्रणालीभित्र गहिरिएर बसेको राजनीतिक संस्कारको समस्या हो।
सार्वजनिक पदलाई जिम्मेवारीभन्दा अवसर ठान्ने संस्कार।
राजनीतिलाई सेवा भन्दा शक्ति प्राप्तिको माध्यम बनाउने संस्कार।
योग्यताभन्दा नजिकको मान्छेलाई प्राथमिकता दिने संस्कार।
प्रश्न गर्नेलाई विरोधी र प्रशंसा गर्नेलाई आफ्ना ठान्ने संस्कार।
गल्ती स्वीकार्नुभन्दा त्यसको बचाउ गर्ने संस्कार।
यही संस्कार नफेरिएसम्म जति पटक सत्ता फेरिए पनि नागरिकको निराशा फेरिँदैन।
नयाँ अनुहारले पुरानो राजनीति बोकेर आए के फरक?
आज नयाँ पुस्ताको कुरा धेरै हुन्छ। नयाँ नेतृत्वको कुरा हुन्छ। पुस्तान्तरणको कुरा हुन्छ।
तर एउटा असहज प्रश्न गर्नैपर्छ—
उमेर घटाउँदैमा राजनीति नयाँ हुन्छ?
हुँदैन।
नयाँ अनुहारले पुरानै गुट, पुरानै भागबन्डा, पुरानै संरक्षणवाद र पुरानै अवसरवादी राजनीति बोकेर आयो भने त्यसलाई पुस्तान्तरण भन्न मिल्दैन। त्यो त पुरानो राजनीतिक संस्कारको नयाँ प्याकेजिङ मात्रै हो।
जेनजी पुस्ताले खोजेको परिवर्तन यही होइन।
उसले नयाँ पुस्ताका नेता मात्रै खोजेको छैन। उसले नयाँ राजनीतिक व्यवहार खोजेको छ।
नेता जनतासँग जवाफदेही होस्।
निर्णय पारदर्शी होस्।
नियुक्तिमा योग्यता हेरियोस्।
भ्रष्टाचारमा दलगत चस्मा नलगाइयोस्।
राज्यका संस्थालाई राजनीतिक स्वार्थको औजार नबनाइयोस्।
यति सामान्य कुरा पूरा गर्न पनि यदि दशकौँ लाग्छ भने प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक हो—समस्या संविधानमा हो कि संस्कारमा?
युवालाई चुनावमा चाहिने भीड होइन, शासनमा चाहिने हिस्सेदारी चाहिएको छ
नेपालमा युवाको राजनीतिक उपयोग निकै सजिलो छ।
चुनाव आयो—युवा चाहियो।
र्याली भयो—युवा चाहियो।
सामाजिक सञ्जालमा प्रचार गर्नुपर्यो—युवा चाहियो।
पार्टीको कार्यक्रम भयो—युवा चाहियो।
तर निर्णय गर्ने ठाउँमा?
त्यहाँ फेरि पुरानै अनुहार।
युवालाई लोकतन्त्रको दर्शक बनाएर लोकतन्त्र बलियो हुँदैन। उनीहरूलाई निर्णय प्रक्रियाको हिस्सेदार बनाउनुपर्छ।
जेनजी पुस्ताले राजनीतिक दलसँग यही प्रश्न गर्नुपर्छ—हामीलाई भाषणमा सम्झिने कि निर्णयमा पनि सहभागी गराउने?
युवालाई केवल भोट बैंकको रूपमा हेर्ने राजनीति अब पुरानो भइसक्यो।
आजको युवा प्रश्न गर्छ। तथ्य खोज्छ। तुलना गर्छ। गल्ती समात्छ। र जवाफ नपाए वैकल्पिक बाटो खोज्छ।
यसलाई राजनीतिक दलहरूले खतरा होइन, लोकतन्त्रको स्वास्थ्यका रूपमा बुझ्नुपर्छ।
भ्रष्टाचार : भाषणमा शून्य, व्यवहारमा सम्झौता?
भ्रष्टाचारविरुद्ध बोल्न नेपालमा कुनै नेतालाई कठिन छैन।
मञ्चमा उभिएर भ्रष्टाचार अन्त्य गर्ने घोषणा गर्न सकिन्छ। संसद्मा कडा भाषण गर्न सकिन्छ। सामाजिक सञ्जालमा भ्रष्टाचारविरुद्ध अभियान चलाउन सकिन्छ।
तर असली परीक्षा त्यतिबेला हुन्छ, जब आरोप आफ्नै मान्छेमाथि लाग्छ।
त्यहाँबाट राजनीतिक चरित्र देखिन्छ।
आफ्नो मान्छे परे ‘षड्यन्त्र’
अर्को दलको मान्छे परे ‘भ्रष्टाचार’।
आफ्नो पक्षमा भए ‘राजनीतिक प्रतिशोध’
विपक्षमा भए ‘कानुनी कारबाही’।
यही दोहोरो मापदण्डले नागरिकको विश्वास खाइरहेको छ।
कानुन साँच्चै सबैका लागि समान हो भने दल, गुट, पद र पहुँचभन्दा माथि कानुन देखिनुपर्छ।
नत्र भ्रष्टाचारविरुद्धको भाषण केवल राजनीतिक अभिनयमा सीमित हुन्छ।
सामाजिक सञ्जाललाई गाली गरेर प्रश्न मर्दैन
नयाँ पुस्ताको असन्तुष्टि सामाजिक सञ्जालमा देखिन्छ। त्यसैले कतिपय राजनीतिक वृत्तमा सामाजिक सञ्जाललाई समस्या ठान्ने प्रवृत्ति पनि देखिन्छ।
तर सामाजिक सञ्जाल समस्या होइन। त्यो त समाजमा रहेको असन्तुष्टिको दर्पण हो।
दर्पण फुटाएर अनुहार राम्रो हुँदैन।
बरु राजनीतिक नेतृत्वले सामाजिक सञ्जालले किन प्रश्न गरिरहेको छ भनेर बुझ्नुपर्छ।
किन युवा आक्रोशित छ?
किन राजनीतिक दलप्रति विश्वास घटिरहेको छ?
किन पुराना भाषणप्रति आकर्षण छैन?
किन नयाँ विकल्पप्रति चासो बढिरहेको छ?
यी प्रश्नको उत्तर खोज्नुको सट्टा सामाजिक सञ्जालमा आलोचना गर्नेहरूलाई गाली गर्नु भनेको समस्याको उपचार होइन, समस्या लुकाउने प्रयास हो।
जेनजी दिवसको अर्थ अब भाषण होइन, आत्मसमीक्षा हुनुपर्छ
जेनजी दिवस मनाउने हो भने फूलमाला र औपचारिक कार्यक्रमले मात्र पुग्दैन।
राजनीतिक दलका कार्यालयमा एउटा ऐना राखिनुपर्छ—जहाँ नेताहरूले आफूलाई हेरेर एउटा प्रश्न सोधून्:
हामीले साँच्चै परिवर्तन गर्यौँ कि केवल सत्ता बदल्यौँ?
यदि सत्ता बदलियो तर प्रशासनिक संस्कार बदलिएन भने परिवर्तन अधुरो छ।
यदि सरकार बदलियो तर भ्रष्टाचारविरुद्धको व्यवहार बदलिएन भने परिवर्तन अधुरो छ।
यदि नेता बदलियो तर नागरिकसँगको सम्बन्ध बदलिएन भने परिवर्तन अधुरो छ।
यदि पुस्ता बदलियो तर राजनीति गर्ने तरिका बदलिएन भने परिवर्तन अधुरो छ।
अब प्रश्न सरकारको मात्र होइन, राजनीतिक दलहरूको पनि हो
जेनजी आन्दोलनपछि राज्य र राजनीतिक दल दुवैले आत्मसमीक्षा गर्नुपर्ने समय आएको छ।
सरकारले नागरिकलाई सेवा दिन सक्यो कि सकेन?
संसद्ले जनताको आवाज कति बोकेको छ?
राजनीतिक दलभित्र लोकतन्त्र कति छ?
नेतृत्व चयनमा योग्यता कति निर्णायक छ?
भ्रष्टाचारको छानबिनमा राजनीतिक प्रभाव कति छ?
युवालाई निर्णय प्रक्रियामा कति स्थान दिइएको छ?
यी प्रश्नको इमानदार उत्तर दिन सक्ने राजनीति नै अबको राजनीति हो।
जनतालाई फेरि अर्को मीठो नारा चाहिएको छैन।
उनीहरूलाई परिणाम चाहिएको छ।
अन्तिम प्रश्न : सत्ता कसको भयो होइन, राजनीति कसरी बदलियो?
जेनजी दिवसको वास्तविक सन्देश यही हो—राजनीति अब पुरानै ढर्रामा चल्न सक्दैन।
सत्ता फेरिनु लोकतन्त्रको सामान्य प्रक्रिया हो।
सरकार परिवर्तन हुनु संवैधानिक अभ्यास हो।
नेतृत्व परिवर्तन हुनु पनि स्वाभाविक हो।
तर नागरिकको जीवन नफेरिएसम्म यी सबै परिवर्तनको अर्थ सीमित हुन्छ।
अब नेपाली राजनीतिले एउटा कठोर निर्णय गर्नैपर्छ—पुरानो राजनीतिक संस्कार बोकेर नयाँ नेपालको सपना देख्ने कि साँच्चै नयाँ राजनीतिक संस्कार निर्माण गर्ने?
किनकि नागरिकले अब नेता मात्र बदलिएको हेर्न चाहेको छैन।
उसले शासन बदलिएको हेर्न चाहेको छ।
उसले भाषण होइन, परिणाम खोजेको छ।
उसले आश्वासन होइन, जवाफ खोजेको छ।
उसले पहुँच होइन, समान अवसर खोजेको छ।
उसले राजनीतिक संरक्षण होइन, कानुनी शासन खोजेको छ।
त्यसैले जेनजी दिवसको अवसरमा सबैभन्दा ठूलो प्रश्न यही हो—
सत्ता फेरियो, ठीक छ।
तर संस्कार कहिले फेरिन्छ?
यदि यसको जवाफ फेरि पनि भाषणमै खोजियो भने इतिहासले अर्को पुस्तालाई फेरि सडकमा उभ्याउनेछ।
र त्यो बेला प्रश्न अझ कठोर हुनेछ—
“हामीले परिवर्तन मागेका थियौँ, कुर्सीको फेरबदल होइन।”
